DURGA PUJA: দুৰ্গা পূজাৰ ঐতিহ্য আৰু বিৱৰ্তন
দুৰ্গা পূজাৰ ঐতিহ্য আৰু বিৱৰ্তন
লিখিছে হিমাংশু ৰণ্জন ভূঞাই
DD TIMES
দুৰ্গা পূজা ভাৰতৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক উৎসৱ, যি কেৱল ধৰ্মীয় ভক্তিৰ এক প্ৰকাশৰ মাধ্যম নহয়, বৰঞ্চ সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰৰ মানুহক একত্ৰিত কৰি সামাজিক সংহতিৰ এক সুন্দৰ ছবি অংকন কৰে। এই উৎসৱৰ মূলত আছে দেৱী দুৰ্গাৰ পূজা, যি শক্তিৰ প্ৰতীক হিচাপে অধৰ্ম আৰু অসুৰী শক্তিৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰামৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। অসমৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চললৈ এই পূজাৰ ইতিহাস এক দীৰ্ঘ আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ যাত্ৰাৰ সাক্ষী। পৌৰাণিক কাহিনীৰ সৈতে ঐতিহাসিক ঘটনাৰ সংমিশ্ৰণে এই উৎসৱক এক অনন্য মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ গভীৰতা আৰু বিস্তৃতিৰ কাৰণে এই পূজা কেৱল ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ মধ্যে সীমাবদ্ধ নাথাকি এক সাৰ্বজনীন সাংস্কৃতিক ঘটনা হৈ পৰিছে।
দুৰ্গা পূজাৰ উৎপত্তিৰ কথা ক’লে পৌৰাণিক কাহিনীৰ এক গভীৰ ভিত্তিৰ কথা মনলৈ আহে। শাস্ত্ৰ অনুসৰি, দেৱী দুৰ্গা হৈছে হিমালয় পৰ্বতৰ কন্যা আৰু মহাদেৱৰ অৰ্ধাঙ্গিনী পাৰ্বতীৰ এক ৰূপ। তেওঁৰ আৱিৰ্ভাৱৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পৃথিৱীত অধৰ্মৰ পোখা মেলাৰ সময়ত ধৰ্ম পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰা। যেতিয়া অসুৰী শক্তিয়ে স্বৰ্গ আৰু মৰ্ত্যত অত্যাচাৰৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে, তেতিয়া দেৱী দুৰ্গা দশভুজা ৰূপত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰেৰে সজ্জিত হৈ শত্ৰুৰ বিনাশ সাধন কৰে। পৌৰাণিক কাহিনীত উল্লেখ আছে যে দুৰ্গম নামৰ অসুৰৰ ধ্বংসৰ পৰা দেৱীৰ নাম দুৰ্গা হৈছিল, আৰু মহিষাসুৰৰ বিনাশৰ পৰা তেওঁ মহিষমৰ্দিনী নামেৰে পৰিচিত হৈছিল। এই কাহিনীসমূহে দেৱীৰ শক্তিৰ বিভিন্ন দিশ আৰু তেওঁৰ দুষ্টশক্তি দমনৰ ক্ষমতাৰ প্ৰতীকী বৰ্ণনা দিয়ে। দেৱীৰ এই শক্তিশালী ৰূপে মানুহৰ মনত ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাৰ জন্ম দিয়ে, যি কালক্ৰমত এক বিশাল সাংস্কৃতিক উৎসৱৰ ৰূপ লৈছে। এই পৌৰাণিক ভিত্তিয়ে দুৰ্গা পূজাক এক গভীৰ ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য প্ৰদান কৰিছে, যি সময়ৰ সৈতে সৈতে সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰিছে। দেৱী দুৰ্গাৰ এই ৰূপৰ প্ৰতি ভক্তিৰ সৈতে মানুহে নিজৰ জীৱনৰ দুখ-কষ্টৰ পৰা মুক্তিৰ আশা কৰে, আৰু এই বিশ্বাসে পূজাৰ গুৰুত্বক অধিক গভীৰ কৰি তুলিছে।
ভাৰতৰ পশ্চিম বংগত দুৰ্গা পূজাৰ ইতিহাস প্ৰায় পোন্ধৰ শতিকাৰ শেষৰ ফালৰ পৰা পাওঁ। এই সময়ত মালদা আৰু দিনাজপুৰৰ জমিদাৰ আৰু মাটিৰ মালিকসকলে প্ৰথমবাৰৰ বাবে দুৰ্গা পূজাক এক উৎসৱৰ ৰূপত পালন কৰিছিল। এই পূজা প্ৰথমে জমিদাৰৰ ঘৰৰ সীমিত পৰিসৰত আৰম্ভ হৈছিল, য’ত তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতা, ধন-সম্পদ আৰু ধৰ্মীয় ভক্তিৰ প্ৰকাশ হিচাপে এই পূজাৰ আয়োজন কৰিছিল। এই পৰম্পৰাৰ মূলত আছিল সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰকাশ, য’ত জমিদাৰসকলে নিজৰ প্ৰভাৱ আৰু সমাজৰ ওপৰত নিজৰ শক্তিৰ প্ৰদৰ্শনৰ এক মাধ্যম হিচাপে এই পূজাক ব্যৱহাৰ কৰিছিল। কিন্তু সময়ৰ সৈতে এই পূজাৰ স্বৰূপ সলনি হৈ গৈছিল। ১৭৯০ চনত পশ্চিম বংগৰ হুগলীৰ গুপ্তীপাৰাত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সাৰ্বজনীনভাৱে দুৰ্গা পূজাৰ আয়োজন কৰা হৈছিল। এই পূজাৰ নাম আছিল ‘বাৰোইয়াৰী’ পূজা, য’ত বাৰজন ব্যক্তি একত্ৰিত হৈ নিজৰ সমাজৰ মাজত এই উৎসৱ পালন কৰিছিল। এই ঘটনাই দুৰ্গা পূজাৰ এক নতুন দিশৰ সূচনা কৰিলে, য’ত ই কেৱল ধনী শ্ৰেণীৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাথাকিল, বৰঞ্চ সাধাৰণ মানুহৰ মাজলৈ বিস্তৃত হৈ এক সাৰ্বজনীন উৎসৱৰ ৰূপ ল’লে। এই পৰিৱৰ্তনে সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰৰ মানুহৰ মাজত একতাৰ ভাৱ জাগ্ৰত কৰিলে আৰু পূজাৰ সামাজিক গুৰুত্বক অধিক বৃদ্ধি কৰিলে। এই সাৰ্বজনীন ৰূপে পশ্চিম বংগৰ সাংস্কৃতিক জীৱনত এক নতুন মাত্ৰা যোগ কৰিলে, যি আজিও এই অঞ্চলৰ দুৰ্গা পূজাৰ এক মুখ্য বৈশিষ্ট্য।
১৮৩২ চনত কছিমবাজাৰৰ ৰজা হৰিনাথে কলকাতাত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘বাৰোইয়াৰী’ দুৰ্গা পূজাৰ আয়োজন কৰে, যাক ভাৰতত ৰজাঘৰীয়াৰ পৃষ্ঠপোষকতাত হোৱা প্ৰথম সাৰ্বজনীন পূজা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই পূজাই কলকাতাৰ সাংস্কৃতিক জীৱনত এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিছিল। ৰজাঘৰীয়াৰ এই পৃষ্ঠপোষকতাই পূজাৰ গাম্ভীৰ্য বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে সাধাৰণ মানুহৰ মাজতো ইয়াৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল। ৰজা হৰিনাথৰ এই উদ্যোগে পূজাৰ এক নতুন সামাজিক ৰূপৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল, য’ত ধৰ্মীয় ভক্তিৰ সৈতে সামাজিক একতাৰ এক সুন্দৰ সমন্বয় ঘটিছিল। এই পূজাৰ আয়োজনত কেৱল ধৰ্মীয় বিধিৰ পালনেই নহয়, সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, সংগীত, আৰু শিল্পৰ প্ৰদৰ্শনীও অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল, যিয়ে পূজাৰ সৌন্দৰ্য আৰু গুৰুত্বক অধিক বৃদ্ধি কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত, ১৭৬৫ চনত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে বংগৰ দেৱানী লাভ কৰাৰ পিছত হিন্দু প্ৰজাৰ মন জয় কৰাৰ উদ্দেশ্যে দুৰ্গা পূজাৰ আয়োজন কৰিছিল। বীৰভূমত কোম্পানীৰ অডিটৰ জেনেৰেল জন চিপছৰ দৰে কৰ্মচাৰীয়ে নিজৰ কাৰ্যালয়ত পূজাৰ আয়োজন কৰিছিল, যি ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত হিন্দু সংস্কৃতিৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সম্পৰ্কৰ এক অনন্য দিশ প্ৰকাশ কৰে। এই পৰম্পৰা ১৮৪০ চনলৈকে চলিছিল, যিয়ে পূজাৰ এক বিশেষ ঐতিহাসিক মাত্ৰা যোগ কৰিছিল। ১৯১০ চনত দিল্লী ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ ৰাজধানী হোৱাৰ পিছত তাতো সাৰ্বজনীন দুৰ্গা পূজাৰ আৰম্ভ হয়, যি এই উৎসৱৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতিৰ এক স্পষ্ট প্ৰমাণ। এই ঘটনাসমূহে দুৰ্গা পূজাৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক গুৰুত্বক অধিক স্পষ্ট কৰি তুলিছে।
অসমত দুৰ্গা পূজাৰ ইতিহাস অতি পুৰণি আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক তথ্যৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত। প্ৰত্নতাত্ত্বিক খননত নৱমৰ পৰা তেৰশ শতিকাৰ শিৱ-পাৰ্বতী, দশভুজা দুৰ্গা, আৰু সিংহবাহিনী দুৰ্গাৰ ভাস্কৰ্য উদ্ধাৰ হৈছে, যি এই অঞ্চলত দেৱী পূজাৰ এক প্ৰাচীন পৰম্পৰাৰ সাক্ষ্য বহন কৰে। এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ কাৰুকাৰ্য আৰু শৈলীয়ে অসমৰ শিল্প আৰু সংস্কৃতিৰ উৎকৰ্ষতাৰ প্ৰমাণ দিয়ে। কিছুমান পুৰাতত্ত্ববিদৰ মতে, এই ভাস্কৰ্যৰ কিছু অংশ সপ্তম শতিকা বা তাৰো আগৰ, যাৰ পৰা অনুমান কৰা হয় যে অসমত সপ্তম শতিকাৰ আগৰ পৰাই দুৰ্গা পূজাৰ প্ৰচলন আছিল। এই তথ্যই অসমৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক ইতিহাসৰ গভীৰতাৰ প্ৰতি আলোকপাত কৰে। কালিকা পুৰাণৰ উল্লেখ অনুসৰি, কামাখ্যা ধাম দেৱী দুৰ্গাৰ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থস্থান হিচাপে গণ্য হয়। এই ধামৰ সৈতে জড়িত পৌৰাণিক আৰু ঐতিহাসিক গুৰুত্বই অসমৰ দুৰ্গা পূজাৰ পৰম্পৰাক এক অনন্য মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে। কামাখ্যা মন্দিৰত পূজাৰী আৰু ভক্তসকলৰ মাজত শক্তি পূজাৰ এক বিশেষ ধাৰা প্ৰচলিত, যি তান্ত্ৰিক আৰু বৈদিক পৰম্পৰাৰ এক সুন্দৰ সংমিশ্ৰণ। এই ধামত পালন কৰা পূজাৰ বিধি আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানে অসমৰ ধৰ্মীয় জীৱনৰ এক গভীৰ দিশ প্ৰকাশ কৰে। কামাখ্যাৰ পূজাৰ তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাই এই অঞ্চলৰ শক্তি পূজাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্যক স্পষ্ট কৰি তুলিছে, যি অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ।
ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি, ১৬১৪ খ্ৰীষ্টাব্দত দৰংৰ ৰজা বালি নাৰায়ণে দেৱী দুৰ্গাৰ পূজা কৰিছিল, যাক অসমত প্ৰথম দুৰ্গা পূজা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই পূজাৰ বিশদ বিবৰণ স্পষ্ট নহ’লেও, ই অসমৰ ৰাজনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় জীৱনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা হিচাপে চিহ্নিত হৈ আছে। আন কিছুমান ইতিহাসবিদৰ মতে, শিৱসাগৰৰ ৰামখাপীঠত আহোমসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বে চুতীয়াসকলে দেৱী পূজাৰ পৰম্পৰা পালন কৰিছিল। এই পৰম্পৰাৰ সৈতে জড়িত জনশ্ৰুতি অনুসৰি, ভাটিৰ কামাখ্যা, উজানৰ তাম্ৰেশ্বৰী, আৰু মাজৰ ৰামখা একে দেৱীৰ বিভিন্ন ৰূপ, যদিও এই দাবীৰ তথ্যগত প্ৰমাণ স্পষ্ট নহয়। তথাপি, শিৱসাগৰৰ দেৱীদৌলত পালন কৰা দুৰ্গা পূজাৰ ইতিহাস অতি পুৰণি, যি আহোম ৰাজত্বৰ সময়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ বৰ্তমানলৈকে প্ৰায় তিনি শতিকা অতিক্ৰম কৰিছে। এই পূজা অসমৰ দুৰ্গা পূজাৰ ঐতিহ্যৰ এক উজ্জ্বল নিদৰ্শন হিচাপে পৰিগণিত হয়। দেৱীদৌলৰ পূজাৰ বিধি আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানে আহোম ৰাজত্বৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ এক গভীৰ চিত্ৰ প্ৰকাশ কৰে। এই পূজাৰ পৰম্পৰাই অসমৰ সাংস্কৃতিক জীৱনত এক বিশেষ স্থান দখল কৰি আছে, আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব আজিও অক্ষুণ্ণ।
দুৰ্গা পূজাৰ ধৰ্মীয় আৰু পৌৰাণিক ভিত্তিৰ কথা ক’লে, শাৰদীয় দুৰ্গা পূজাৰ সৈতে ৰামচন্দ্ৰৰ অকালবোধনৰ কাহিনী জড়িত। শাস্ত্ৰ অনুসৰি, ত্ৰেতাযুগত ৰামচন্দ্ৰই ৰাৱণ বধৰ বাবে দেৱীৰ আশীৰ্বাদ লাভৰ উদ্দেশ্যে শৰৎকালত এই পূজাৰ আৰম্ভ কৰিছিল। সাধাৰণতে দুৰ্গা পূজা বসন্তকালত পালন কৰা হৈছিল, যাক বাসন্তী পূজা বুলি জনা যায়। এই পৰম্পৰাৰ উৎপত্তি দৈত্য কালকেতুৰ পূজাৰ সৈতে জড়িত, যিয়ে বসন্তকালত দেৱীৰ পূজা কৰিছিল। কিন্তু ৰামচন্দ্ৰই শৰৎকালত, অৰ্থাৎ দক্ষিণায়নৰ সময়ত, নিদ্ৰিত দেৱীক জগাই পূজা কৰাৰ বাবে এই পূজা অকালবোধন নামেৰে পৰিচিত হৈছিল। কৃত্তিবাসী ৰামায়ণত উল্লেখ আছে যে ৰামে এই পূজাৰ বাবে কালিন্দী নদীৰ পৰা এশ আঠটা পদুম ফুল আনিছিল, কিন্তু এটা ফুল কম পৰাত তেওঁ নিজৰ চকু আগবঢ়াবলৈ সিদ্ধান্ত লৈছিল। দেৱীয়ে তেওঁৰ এই ভক্তিৰ পৰীক্ষা লৈ সন্তুষ্ট হৈ পূজা গ্ৰহণ কৰিছিল। এই কাহিনীয়ে শাৰদীয় দুৰ্গা পূজাৰ ধৰ্মীয় গুৰুত্বক এক গভীৰ মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে। এই পৌৰাণিক কাহিনীৰ সৈতে মানুহৰ ভক্তি আৰু আধ্যাত্মিক বিশ্বাস জড়িত হৈ পৰিছে, যি পূজাৰ আধ্যাত্মিক তাৎপৰ্যক অধিক গভীৰ কৰি তুলিছে।
শাৰদীয় দুৰ্গা পূজাৰ সৈতে সূৰ্যৰ উত্তৰায়ণ আৰু দক্ষিণায়নৰ এক নিগূঢ় সম্পৰ্ক আছে। শাস্ত্ৰমতে, উত্তৰায়ণৰ ছমাহ দেৱতাসকলৰ দিন, যেতিয়া তেওঁলোক জাগ্ৰত থাকে। দক্ষিণায়নৰ ছমাহ তেওঁলোকৰ ৰাতি, যেতিয়া তেওঁলোক নিদ্ৰিত থাকে। শৰৎকাল দক্ষিণায়নৰ সময়ত পৰে, গতিকে এই সময়ত দেৱীক জগাই পূজা কৰাটো অকালবোধন বুলি গণ্য হয়। এই পৰম্পৰাৰ আৰম্ভ ব্ৰহ্মাই কৰিছিল বুলি শ্ৰীচণ্ডী কাব্যত উল্লেখ আছে, যি এই পূজাৰ পৌৰাণিক গুৰুত্বক অধিক জোৰদাৰ কৰে। বৃহদ্ধৰ্ম পুৰাণ, কালিকা পুৰাণ, আৰু মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ দৰে শাস্ত্ৰত এই কাহিনীৰ বিশদ বৰ্ণনা পোৱা যায়। এই শাস্ত্ৰসমূহৰ মতে, ৰজা সুৰথ আৰু সমাধি বৈশ্যই প্ৰথমে শৰৎকালত দুৰ্গা পূজাৰ প্ৰচলন কৰিছিল। এই কাহিনী মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিৰ দ্বাৰা শ্ৰী শ্ৰী চণ্ডীত বৰ্ণনা কৰা হৈছিল, যি পৰৱৰ্তী সময়ত মেধস মুনিৰ জৰিয়তে পুনৰ বিবৃত হৈছিল। এই শাস্ত্ৰীয় বৰ্ণনাই দুৰ্গা পূজাৰ ধৰ্মীয় ভিত্তিক অধিক দৃঢ় কৰি তুলিছে, আৰু ইয়াৰ পৌৰাণিক গুৰুত্বে পূজাৰ আধ্যাত্মিক মাত্ৰাক সমৃদ্ধ কৰিছে।
দুৰ্গা পূজাৰ ধৰ্মীয় বিধিৰ কথা ক’লে, ইয়াত বৈদিক আৰু তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাৰ এক সুন্দৰ সংমিশ্ৰণ পোৱা যায়। বৃহন্নাদিকেশ্বৰ পুৰাণ, দেৱী পুৰাণ, আৰু কালিকা পুৰাণৰ বিধি অনুসৰি এই পূজা পালন কৰা হয়। এই পুৰাণসমূহত উল্লেখিত বিধি-বিধানে পূজাৰ আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ এক সুনিৰ্দিষ্ট কাঠামো প্ৰদান কৰে। দেৱীৰ মন্ত্ৰ, বেদমন্ত্ৰৰ সৈতে তান্ত্ৰিক মন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰে এই পূজাক এক বিশেষ আধ্যাত্মিক মাত্ৰা প্ৰদান কৰে। দেৱীৰ বিভিন্ন ৰূপ, যেনে মহিষমৰ্দিনী, দুৰ্গতিনাশিনী, আৰু মহামায়া, এই পূজাৰ মাধ্যমেৰে উপাসনা কৰা হয়। দেৱীৰ দশভুজা ৰূপত তেওঁৰ হাতত থকা প্ৰতিটো অস্ত্ৰই এক বিশেষ প্ৰতীক বহন কৰে। শঙ্খ অহংকাৰৰ প্ৰতীক, তীৰধনু শক্তিৰ প্ৰতীক, বজ্ৰ সংকল্পৰ দৃঢ়তাৰ প্ৰতীক, আৰু পদুম স্বতঃস্ফূৰ্ততাৰ প্ৰতীক হিচাপে গণ্য হয়। এই প্ৰতীকসমূহে দেৱীৰ বহুমুখী শক্তি আৰু তেওঁৰ দুষ্টশক্তি দমনৰ ক্ষমতাৰ এক গভীৰ দাৰ্শনিক ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। এই অস্ত্ৰসমূহৰ প্ৰতীকী তাৎপৰ্যই মানুহৰ জীৱনৰ বিভিন্ন দিশৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, যেনে সংকল্পৰ দৃঢ়তা, আধ্যাত্মিক জ্ঞান, আৰু নৈতিক শক্তি। এই প্ৰতীকসমূহে পূজাৰ আধ্যাত্মিক মাত্ৰাক অধিক গভীৰ কৰি তুলিছে, আৰু ভক্তসকলৰ মনত দেৱীৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিৰ ভাৱ জাগ্ৰত কৰিছে।
অসমত দুৰ্গা পূজাৰ সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব অতি গভীৰ। এই উৎসৱে কেৱল ধৰ্মীয় ভক্তিৰ প্ৰকাশ ঘটায়েই নহয়, সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহক একত্ৰিত কৰি সামাজিক সম্প্ৰীতিৰ এক সুন্দৰ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে। শিৱসাগৰৰ দেৱীদৌলৰ পূজাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গাঁৱৰ সৰু সৰু পূজাৰ পেণ্ডেললৈকে, এই উৎসৱে অসমীয়া সংস্কৃতিৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰিছে। দেৱীদৌলৰ পূজাৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত আচাৰ-অনুষ্ঠানে অসমৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ এক গভীৰ চিত্ৰ প্ৰকাশ কৰে। কামাখ্যা মন্দিৰত পালন কৰা পূজাৰ তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাই এই অঞ্চলৰ শক্তি পূজাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্যক স্পষ্ট কৰি তুলিছে। এই পৰম্পৰাৰ সৈতে জড়িত বিধি-বিধান আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানে অসমৰ ধৰ্মীয় জীৱনৰ এক গভীৰ দিশ প্ৰকাশ কৰে। গাঁৱৰ পূজাৰ সৰলতা আৰু শহৰৰ পূজাৰ গাম্ভীৰ্যই এই উৎসৱৰ বৈচিত্ৰ্যক সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ কৰে। শৰৎকালৰ প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰ সৈতে মিলি এই পূজাই মানুহৰ মনত এক বিশেষ আনন্দৰ সৃষ্টি কৰে। পূজাৰ সময়ত পেণ্ডেলৰ সজ্জা, দেৱীৰ মূৰ্তিৰ কাৰুকাৰ্য, আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানে এই উৎসৱক এক শিল্পৰ ৰূপ প্ৰদান কৰে। পেণ্ডেলৰ সজ্জাত স্থানীয় শিল্পীসকলৰ কাৰুকাৰ্য আৰু সৃজনশীলতা প্ৰকাশ পায়, যি অসমৰ শিল্পকলাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।
দুৰ্গা পূজাৰ ঐতিহাসিক বিবৰ্তনৰ কথা ক’লে, মধ্যযুগত এই পূজাৰ প্ৰচলন অধিক বিস্তৃত হৈছিল। এঘাৰশ শতিকাত মৈথিলী কবি বিদ্যাপতিৰ ৰচনাত দেৱী বন্দনাৰ উল্লেখ পোৱা যায়, যি এই সময়ত দেৱী পূজাৰ প্ৰচলনৰ এক স্পষ্ট প্ৰমাণ। পোন্ধৰশ শতিকাত কোচ ৰজা বিশ্বসিংহ বিহাৰী দেৱে দুৰ্গা পূজা পালন কৰিছিল বুলি জনা যায়, যি অসমৰ ধৰ্মীয় ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা। সম্ৰাট আকবৰৰ সময়ৰ পৰাও এই পূজাৰ প্ৰচলনৰ তথ্য পোৱা যায়। এই সময়ত দুৰ্গা পূজা কেৱল ধৰ্মীয় উৎসৱ হিচাপেই নহয়, ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক একত্ৰীকৰণৰ এক মাধ্যম হিচাপেও পৰিগণিত হৈছিল। জমিদাৰ আৰু ৰজাসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতাত এই পূজাৰ গাম্ভীৰ্য বৃদ্ধি পাইছিল, আৰু কালক্ৰমত ই সাধাৰণ মানুহৰ মাজলৈ বিস্তৃত হৈ এক সাৰ্বজনীন উৎসৱৰ ৰূপ লৈছিল। এই বিবৰ্তনে দুৰ্গা পূজাৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক গুৰুত্বক অধিক বৃদ্ধি কৰিছে। মধ্যযুগত এই পূজাৰ প্ৰচলনে ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত শক্তি পূজাৰ এক নতুন ধাৰাৰ সূচনা কৰিছিল, যি আজিও অক্ষুণ্ণ আছে।
দুৰ্গা পূজাৰ সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ সম্প্ৰতি দেশৰ বিভিন্ন ৰাজ্যত বিয়পি পৰিছে। পশ্চিম বংগত এই পূজাৰ শিল্পকৰ্ম, সংগীত, নৃত্য, আৰু নাট্যশিল্পৰ সৈতে এক বিশাল সাংস্কৃতিক উৎসৱৰ ৰূপ লৈছে। এই অঞ্চলত পূজাৰ সময়ত পেণ্ডেলৰ সজ্জা, মূৰ্তিৰ কাৰুকাৰ্য, আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানে এক বিশেষ শিল্পৰ পৰিচয় দিয়ে। অসমতো এই পূজাৰ সময়ত বিভিন্ন সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰা হয়, যি স্থানীয় শিল্পীসকলৰ প্ৰতিভা প্ৰকাশৰ এক মঞ্চ প্ৰদান কৰে। এই অনুষ্ঠানসমূহত সংগীত, নৃত্য, আৰু নাট্যৰ প্ৰদৰ্শনীৰ জৰিয়তে স্থানীয় সংস্কৃতিৰ এক গভীৰ চিত্ৰ প্ৰকাশ পায়। এই উৎসৱে সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহক একত্ৰিত কৰি সামাজিক সম্প্ৰীতিৰ এক সুন্দৰ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে। দুৰ্গা পূজাৰ এই সাৰ্বজনীন ৰূপে ইয়াক অন্যতম প্ৰধান সাংস্কৃতিক উৎসৱ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। এই উৎসৱৰ সৈতে জড়িত শিল্পকৰ্ম আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু সমৃদ্ধিৰ এক সুন্দৰ প্ৰকাশ ঘটায়।
সামৰণিত, দুৰ্গা পূজা কেৱল এক ধৰ্মীয় উৎসৱ নহয়, ই ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ এক জীৱন্ত নিদৰ্শন। অসমৰ পৰা পশ্চিম বংগলৈকে, এই পূজাৰ ইতিহাস আৰু পৰম্পৰাই এক সুন্দৰ ঐতিহ্যৰ সৃষ্টি কৰিছে। পৌৰাণিক কাহিনী, ঐতিহাসিক ঘটনা, আৰু সাংস্কৃতিক বিবৰ্তনৰ মিলনৰ ফলত এই পূজাই ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰিছে। এই উৎসৱৰ সৈতে জড়িত ধৰ্মীয় ভক্তি, সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য, আৰু শিল্পৰ সৌন্দৰ্যই ইয়াক এক অনন্য মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে। ভৱিষ্যতেও এই পূজাই নিজৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰাসংগিকতা ৰক্ষা কৰি নতুন প্ৰজন্মৰ মাজতো একতা আৰু ভক্তিৰ প্ৰতীক হৈ থাকিব। এই পূজাৰ শক্তি আৰু সৌন্দৰ্যই মানুহৰ জীৱনত এক গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাই থাকিব, আৰু ইয়াৰ সাৰ্বজনীন বাৰ্তাই সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰৰ মানুহক একত্ৰিত কৰি এক শান্তিপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধ সমাজ গঢ়ি তুলিব।
(তথ্যসূত্ৰঃ কেবাখনো গ্ৰন্থ, একাধিক প্ৰৱন্ধ আৰু ইন্টাৰনেটত উপলব্ধ বিভিন্ন লেখাৰ সহায় লোৱা হৈছে।)
